زياده‌گويى نكنيد ، زيرا زياده‌گويى در غير ياد خدا ، موجب سخت دلى مىشود و دورترين مردم از خدا ، انسان سخت دل است » . « 1 » امام على عليه السلام فرموده است : « ما جَفَّتِ الدُّمُوعُ إلّالِقَسْوَةِ القُلوبِ ، وَما قَسَتِ القُلوبُ إلّالِكَثَرَةِ الذُّنُوب ؛ اشكها نخشكيد مگر به سبب سخت شدن دل‌ها و دل‌ها سخت نشد مگر به سبب فزونى گناه » . « 2 » و در روايات ديگر عواملى مثل : شنيدن لهو ، بسيارى مال و ثروت ، نگاه كردن به شخص بخيل و ترك عبادت را باعث قساوت دانستند . 4 . آنچه قلب را صيقل مىدهد ؛ رسول خدا صلى الله عليه و آله مىفرمايند : « إنّ هَذِهِ القلوبَ تَصْدَأُ كما يَصدأ الحديدُ إذا أصابَه الماءُ . قيلَ : و ما جَلاؤُها ؟ قال : كَثْرَةُ ذِكْرِ الموتِ وَتِلاوَةِ القرآنِ ؛ همچنان كه اگر آهن آب به آن برسد زنگ مىزند ، اين دل‌ها نيز زنگار مىبندد . عرض شد : صيقل دادن آنها به چيست ؟ فرمود : بسيار به ياد مرگ بودن و تلاوت قرآن » . « 3 » امام صادق عليه السلام فرموده است : « إنَّ لِلقُلوبِ صَدأً كَصَدأِ النُّحاسِ ، فَاجلُوها بِالإستِغْفارِ ؛ دل‌ها نيز همچون مس زنگار مىبندد ، پس آنها را با استغفار صيقل دهيد » . « 4 » 5 . اقسام قلب : تعبيرات در اين زمينه گوناگون است . امام صادق عليه السلام فرموده است : « القُلُوبُ أرْبَعةٌ : قلبٌ فيهِ نفاقٌ وإيمانٌ ، وقَلبٌ مَنْكوسٌ ، وقَلْبٌ مَطْبوعٌ ، وقَلْبٌ أزْهَرُ أنْوَرُ . . . وأمّا الأزْهَرُ فَقَلْبُ المُؤمِنِ . . . ؛ قلبها چهارگونه است : قلبى كه در آن نفاق و ايمان است ، و قلبى كه وارونه است ، و قلبى كه مهر بر آن خورده ، و قلبى

--> ( 1 ) . ميزان الحكمه ، ج 8 ، ص 239 ( 2 ) . علل الشرايع ، ص 81 ( 3 ) . كنز العمال ، به نقل از ميزان الحكمه ، ج 8 ، ص 247 ( 4 ) . عدة الداعى ، ص 249